Резиме од Втората работилница на ПРОМЕТЕЈ: Тридневно патување низ епиграфиката, наследството и иновацијата

Резиме од Втората работилница на ПРОМЕТЕЈ: Тридневно патување низ епиграфиката, наследството и иновацијата

ПРОМЕТЕЈ Работилница II: Тридневно патување низ епиграфиката, наследството и иновацијата

Од 20 до 22 мај 2025 година, градот Скопје стана епицентар на научна размена и практично истражување, кога втората работилница на проектот ПРОМЕТЕЈ ги обедини студенти, истражувачи и културни професионалци заеднички да го истражат минатото, сегашноста и иднината на грчката и римската епиграфика. Настанот се одржа во хибриден формат во Археолошкиот музеј на Република Северна Македонија и успешно ги спои академската темелност и креативниот пристап во текот на три инспиративни дена.

Прв ден: Дијалози во камен и на улица

Работилницата започна со утро посветено на размислување и преосмислување. Славица Бабамова ги поздрави учесниците со предавање за кураторската приказна на Скопскиот лапидариум, сместен во Куршумли ан, следејќи ги неговите историски корени и современи предизвици. Нејзината презентација нè повика критички да размислуваме за тоа како раскажуваме приказни преку натписи – и како би можеле тоа да го правиме поинаку во иднина.

Потоа, Војин Недељковиќ понуди интригантен пресврт во перспективата, покажувајќи како латинската филологија може да внесе нов живот во римските епитафи од античко Скупи. Надминувајќи ја вообичаената археолошка призма, тој претстави анализа фокусирана на текстот, со акцент на литерарната форма и јазичните нијанси.

Енергијата од утринската сесија се пренесе на улиците попладнето, кога Василка Димитровска ги поведе учесниците во интерактивна авантура низ Старата скопска чаршија. Осмислена како тимска задача, оваа урбана експедиција ги покани учесниците да решаваат загатки и извршуваат предизвици, истовремено откривајќи скриени слоеви од историјата на градот — вежба во игра и перцепција.

Подоцна истиот ден, работилницата се врати во поформален академски контекст со низа впечатливи излагања. Пасхалис Пасхидис ја претстави работата на Институтот за историски истражувања во Атина посветена на македонските натписи, сумирајќи децении посветен труд и истакнувајќи ја важноста на институционалната континуитетност и синергијата меѓу дигиталната и традиционалната епиграфика.

Julien Ogereau продолжи со увид од проектот Inscriptiones Christianae Graecae, нагласувајќи ги најдобрите практики во создавање и одржување на епиграфски бази на податоци. Неговото излагање потенцираше како дигиталните алатки ги трансформираат можностите за истражување и пристап во оваа научна област.

Проектот ENCODE, претставен од Марта Фоганјоло и Аличе Бенчивени, покажа како дигиталната епиграфика се интегрира во едукативните рамки. Тие го претставија првиот онлајн курс на проектот, поставен на платформата #dariahTeach – возбудлив чекор напред во приближувањето на епиграфиката до нови публики.

Денот заврши со проекција и дискусија водена од Клаус Халоф, посветена на создавањето, управувањето и иднината на епиграфските корпуси. Ова беше можност не само за размислување за практичните аспекти на епиграфиката, туку и за споделување искуства и продлабочување на дијалогот меѓу различни дисциплини.

Втор ден: Натписи на терен

Вториот ден ги одведе учесниците надвор од градот, во пределите на Прилепскиот регион, за целодневно истражување и практично учење. Утрото започна со посета на археолошкиот локалитет Стибера, каде што Оливија Јандреска водеше разглед со стручна интерпретација низ античките остатоци. Нејзиниот расказ им вдaде живот на камењата, ставајќи ги спомениците и натписите во поширокиот граѓански и религиски контекст на градот.

Во Стибера, учесниците исто така земаа учество во практична работилница, каде што непосредно се запознаа со техниките на документирање и толкување натписи на самото место. Ова директно искуство овозможи подлабоко разбирање на сложеноста на епиграфската работа – од читање на истрошени површини до разбирање на материјалите и контекстот на античките текстови.

Патувањето продолжи до Музејот на Прилеп, каде што учесниците имаа можност да ја истражат неговата богата епиграфска збирка. Посетата ја истакна длабочината на локалното наследство и улогата на музејот во зачувување и претставување на натписи кои сведочат за вековни културни преобразби.

Трет ден: Приказни и дигитални алатки

Последниот ден од работилницата донесе враќање во конференцискиот простор на музејот, но без недостаток од нови перспективи и храбри идеи. Утринската сесија започна со излагање на Даниела Тошева, која преку натписи и погребна иконографија ги истражи прашањата на родот, бракот и семејната динамика во доцноримскиот свет. Нејзината анализа ги откри човечките приказни зад камењата – приказни за статус, приврзаност и општествени очекувања.

Потоа следеше Николај Шаранков со поетско истражување на стихуваните натписи, прикажувајќи како нивните емотивни и естетски димензии сè уште одекнуваат и денес. Неговото излагање ја покани публиката да ги гледа античките текстови не само како податоци, туку како изрази на лична и заедничка меморија.

За време на паузата, учесниците се собраа околу Клаус Халоф за практична демонстрација како се изработуваат „squeezes“ – хартиени отпечатоци од натписи – традиционална, но и денес непроценливо важна техника во епиграфската документација.

Цветан Василев понуди споредбен пристап во проучувањето на поствизантиските христијански натписи, потпирајќи се на филолошки и интердисциплинарни методи. Неговото излагање ја истакна разновидноста и континуитетот на натписната традиција далеку по границите на античкото време.

За заокружување на утринската сесија, Милан Танчески претстави стратегии за развој на публика во секторот за културно наследство, споделувајќи практични совети за тоа како да се вклучат заедниците и да се изградат значајни врски со минатото.

Попладневните сесии беа еднакво насочени кон иднината. Јелена Вукојевиќ претстави динамичен, кон студентите насочен пристап во наставата по латински јазик преку натписи, покажувајќи како епиграфиката може да го претвори изучувањето на јазикот во живописно и контекстуално искуство.

Драгана Николиќ претстави експериментални примени на вештачка интелигенција во рамките на EpiDoc-работните процеси, вклучувајќи автоматско означување и генерирање на метаподатоци. Иако ги истакна потенцијалите на овие алатки, таа посебно го нагласи значењето на критичкиот човечки надзор.

Елена Џукеска донесе педагошка перспектива, залагајќи се за учење водено од љубопитноста во образованието по епиграфика. Нејзиното излагање ја истакна моќта на прашањата како поттик за подлабока вклученост и активно размислување.

На крајот, Василка Димитровска повторно ги поведе учесниците – овој пат на патување низ метаверзумот. Користејќи виртуелна реалност и гамифицирани платформи, таа покажа како епиграфското истражување може да се претвори во впечатливо дигитално искуство, презентирајќи го проектот SheLeadersVR како пример за тоа што се случува кога наследството и технологијата се сретнуваат на креативен начин.

Истражувајќи го Скупи

Како специјално завршно искуство, учесниците ја посетија античката римска населба Скупи, веднаш надвор од денешно Скопје. Вниманието беше насочено кон новооткриени и необјавени натписи – многу од нив сè уште нерасчитани – нудејќи ретка можност да се види истражување во тек.

Турата продолжи и до јужноисточната некропола на Скупи, која во моментов е под активни археолошки ископувања. Како најголем гробен локалитет на античкиот град, веќе има откриено илјадници гробови и постојано го продлабочува нашето разбирање за римско Скопје.

Присуството таму, меѓу откриените камења и археолозите што сè уште копаат, потсети на едноставна, но моќна вистина: епиграфиката не е само проучување на минатото — туку учество во неговото откривање, толкување и споделување.

Поглед кон иднината

Втората работилница на ПРОМЕТЕЈ заврши со силно чувство на вдахновение, поврзаност и обновена посветеност на соработката. Во текот на трите дена, учесниците се сретнаа со натписите не само како научни објекти, туку како гласови од минатото што сè уште ни зборуваат – преку камен, хартија, код и разговор.

Следете нè – ова патување не е воопшто завршено!