Граѓанка на Сандански ѝ дарува огромен имот на општината!

Веројатно вака медиумите би ја пренеле веста, да беше денешна. Само што ова се случило пред повеќе од 1800 години. За донацијата сведочи мермерна плоча со натпис на старогрчки, откриена кај Сандански. Пораката е составена само од три реченици, но во неа се крие цела вселена од прашања. Некои од нив имаат одговори. Други – како што често бива во археологијата – нè оставаат да тонеме во нагаѓања и да ја впрегнеме нашата фантазија. Еве како гласи натписот:

„Со добра среќа! Флавијана Филократија, во чест на својот маж Јулијан Александар и во своја чест, за возврат што повеќепати беше почествувана и од најугледниот совет и од народот, подари десет илјади атински драхми за масло, за да можат, од каматите, три дена во празникот да се помазуваат сите граѓани, туѓинци и робови; а остатокот, според одлуката на најугледниот совет, да го распределат оние што ја завршиле ефебската обука. Дарот е извршен во 241 година од Августовата ера (209/210 г. од н.е.). Нека ви е со среќа!“

Во дождливиот април далечната 1938 година водата ја измила земјата од плочата. Таму каде што денес се наоѓаат влезот во градот Сандански и споменикот на Спартак, случајно поминувал осмоодделенецот Димитар Илиев и забележал необичен камен. Го пренеле во дворот на училиштето, каде што, пак, го забележал познатиот бугарски научник, специјалист за стари јазици и епиграфика, проф. Димитар Дечев. Мермерната плоча станала првиот експонат во инвентарната книга на Археолошкиот музеј во Сандански.

Колку, всушност, биле великодушни Флавијана и Јулијан? Во тоа време просечната надница на обичен работник била една драхма на ден. Со неа можело да се купи литар вино и килограм месо. Или, пак, еден пар чевли. Денес просечната дневница е околу 80 лева. Тоа значи дека, ако Флавијана ги донирала парите сега, сумата би изнесувала впечатливи 800.000 лева! Освен што била многу штедра, Флавијана била далекувида и практична. Нејзина желба била парите да не се потрошат одеднаш, туку да послужат како фонд со вечна намена. Капиталот од тој фонд да се инвестира, а за добротворни цели да се трошат само приходите од каматите. При годишна каматна стапка од околу 8% во тоа време, приходот изнесувал 800 драхми годишно, за кои, според пресметките на проф. Дечев, можеле да се купат 2000 литри масло – количина доволна еднократно да бидат измачкани 25.000 луѓе! Мора да било големо мачкање!

Но каков е тоа козметички каприц со маслото, ќе прашате вие? Зошто не ги донирала парите за изградба на храм или друга јавна зграда? Во антиката бања без масло била незамислива. Маслото ја имало улогата на шампон и балсам. Масажата со масло ја омекнувала кожата и го штитела телото од задржување на нечистотијата. А, како што нè учеа некогаш во социјализмот, замачканото/извалканото тело го држи духот неспокоен.

Најчесто токму ефебите имале потреба од бања – млади луѓе на возраст од 18 до 20 години, кои поминувале двегодишно образование за својата улога во управувањето и одбраната на градот. Надежта и иднината на тогашното општество. Такви „универзитети на граѓанството“ постоеле во големите хеленистички и римски градови. Значи, натписот на Флавијана ни покажува дека во антиката Дезудава била важен градски центар. Ефебите се валкале и потеле од спортот и гимнастиката со кои се занимавале секој ден, од утро до мрак. Античкиот градски совет морал да издвојува значителна ставка од својот буџет за набавка на масло што ќе ѝ стои на располагање на одржуваната од него ефебска установа. Флавијана Филократија, на некој начин, го растоварила буџетот на својот роден град.

Друга многу интересна подробност во натписот е тоа што Флавијана во својот гест ги вклучила и робовите – крајно необичен чин на човечност. Во антиката добротворните фондови често помагале сираци, ветерани и вдовици, но речиси секогаш ги исклучувале робовите, затоа што тие биле едноставно сопственост – како садовите и мебелот. Немале правен и граѓански статус. Но Флавијана верувала дека пред боговите сите луѓе се еднакви.

Всушност, која била Флавијана Филократија? Нема да поверувате колку многу информации носи само нечие име! На почетокот на III век од н.е. римското државјанство било привилегија што не ја добивале сите во локалната заедница. Месното население, според грчката традиција, имало лично и татково име. А римските граѓани имале и родово (фамилијарно) име, еднакво за сите во родот. Кога станувале римски граѓани, поданиците на Римската империја го земале името на императорот. Во извесна смисла како да станувале дел од неговото семејство. Кај Филократија римското име е Флавијана. Тоа значи дека нејзиниот род ја добил фамилијата на Флавиевците, кои владееле меѓу 69 и 96 г. од н.е. И што излегува? Дека Флавијана била четврто поколение римска граѓанка/државјанка. Девојка „од сој“, како што се вели! Нејзиното грчко име, пак, Филократија значи „онаа што ја сака власта“. Веројатно била горда претставничка на месната градска аристократија.

Бездруго таа била исклучително почитувана – „повеќепати беше почествувана и од најугледниот совет и од народот“, како што стои во натписот, но можно е и нејзиниот сопруг да бил некој магистрат – личност на одговорна државна должност. Дезудава била важен град, кроен по римски терк – со градски совет и народно собрание. Императорот Антонин Пиј во едно свое писмо одредил бројот на градските советници да биде 80 и секој од нив да внесе по 500 атински драхми во градската каса. Што произлегува од тоа? Дека Филократија донирала сума колку 20 членови на градскиот совет!

Можно е нејзиниот сопруг да бил богат производител и трговец на масла, вино или маслиново масло. Во III век Римската империја била во политичка и економска криза: варварски инвазии, инфлација, опаѓање на трговијата. Но, регионот околу Дезудава бил релативно стабилен, зашто се наоѓал далеку од немирните северни граници и имал добро развиена локална економија. Како и денес, така и тогаш, минералните бањи привлекувале болни од близу и далеку. А со нив се слевале трговци, жреци, масери и занаетчии. Реонот бил многу погоден за одгледување жито, грозје и овошје. Во околните планини луѓето одгледувале овци и кози, а волната била основен ресурс за текстил и за трговија. Тука била врската на внатрешноста на Балканот со Егејскиот свет преку блиското пристаниште Неаполис (Кавала) и трговијата цутела.

Донацијата на Флавијана била по повод празник. Веројатно во чест на боговите-лекари Асклепиј и Хигија, чии сили се криеле во минералните извори на Дезудава. Натписот се наоѓал надвор од градските ѕидини, на погодно место за одржување на панаѓур. Според проф. Дечев, веројатно бил прицврстен на фасадата на храм или на зграда поврзана со култот кон овие лекари. Во друг натпис од Дезудава дознаваме за организирање неколкудневни гладијаторски и ловечки игри од страна на жреците на императорскиот култ. Можно е празникот да бил поврзан и со култот кон римските императори. Откако постојат луѓе, најпомпезно се слават водачите.

Искрено, вакви слични натписи по музеите ме заморуваат, затоа што недостига приказната околу нив. А, всушност, колку многу работи научивме од три реченици! Секој збор носи драгоцен историски и човечки податок. Не знаеме дали Флавијана Филократија била убава, дали сакала да ја носи косата собрана или пуштена. Сигурно живеела во пространа вила со мозаици на подот и убави слики на ѕидовите. Дали имала деца? Замислете ги како прават галама и трчаат околу фонтаната во внатрешниот двор. Но, со сигурност дознавме дека била благородна, добра, разумна и праведна. Дека образованието за неа било важно. И дека сакала да живее во уреден и пристоен град. Осумнаесет векови подоцна натписот за неа нè потсетува дека вистинската вредност на еден човечки живот не се мери во злато, туку во љубовта и грижата за другите. Нека ви е со среќа!